Bạn đã bao giờ nhìn chằm chằm vào cái bản đồ thế giới treo trên tường lớp học hay văn phòng và tự hỏi tại sao Greenland trông to ngang ngửa cả châu Phi chưa? Thật ra, nó là một cú lừa thị giác cực lớn. Greenland có diện tích khoảng 2,1 triệu km vuông. Châu Phi thì sao? 30 triệu km vuông. Tức là châu Phi to gấp 14 lần Greenland, nhưng trên cái bản đồ phẳng lỳ kia, chúng trông như hai người anh em song sinh.
Lạ nhỉ?
Đó là vấn đề muôn thuở khi chúng ta cố gắng lột da một quả cam và ép nó phẳng xuống mặt bàn. Bạn không thể làm thế mà không làm rách hay kéo giãn một chỗ nào đó. Việc chuyển đổi một thực thể hình cầu (Trái Đất) sang một mặt phẳng hai chiều luôn dẫn đến sự biến dạng. Và chính những sự biến dạng này đã định hình cách chúng ta nhìn nhận về quyền lực, địa chính trị và thậm chí là tầm quan trọng của các quốc gia trong suốt hàng thế kỷ qua.
Phép chiếu Mercator và "lỗi hệ thống" kéo dài 500 năm
Năm 1569, Gerardus Mercator tạo ra một bản đồ để giúp các thủy thủ đi biển dễ dàng hơn. Mục đích của ông rất đơn giản: giữ cho các đường kinh tuyến và vĩ tuyến thẳng hàng để người ta có thể vẽ một đường thẳng từ điểm A đến điểm B và lái tàu theo đúng hướng đó. Nó cực kỳ hữu ích cho hàng hải. Nhưng cái giá phải trả là sự bóp méo diện tích khủng khiếp ở các vùng gần cực.
Càng xa đường xích đạo, các lục địa càng bị phóng đại. Đó là lý do tại sao châu Âu trông có vẻ đồ sộ, còn Nam Mỹ thì có vẻ khiêm tốn. Sự thật là Nam Mỹ lớn gấp đôi toàn bộ châu Âu.
Kinda điên rồ, đúng không?
Nhiều nhà nghiên cứu như Arno Peters từng lập luận rằng phép chiếu Mercator vô tình thúc đẩy tư tưởng thực dân. Khi các nước phương Bắc trông to lớn và quyền lực hơn, các nước phương Nam ở khu vực xích đạo trông nhỏ bé và kém quan trọng đi. Dù Mercator có ý định đó hay không, cái bản đồ thế giới mà chúng ta sử dụng hàng ngày trong Google Maps hay trong sách giáo khoa vẫn đang âm thầm thao túng nhận thức không gian của chúng ta.
Những "ông lớn" thực sự bị thu nhỏ
Hãy nhìn vào Brazil. Trên hầu hết bản đồ, nó trông cũng thường thôi. Nhưng thực tế, Brazil to hơn cả phần lục địa của Hoa Kỳ (không tính Alaska và Hawaii). Nếu bạn bốc Brazil đặt đè lên bản đồ châu Âu, nó sẽ che phủ gần như toàn bộ lục địa này.
📖 Related: Bates Nut Farm Woods Valley Road Valley Center CA: Why Everyone Still Goes After 100 Years
Hoặc hãy xem xét Indonesia. Đảo quốc này trải dài một khoảng cách tương đương từ London đến tận vùng biển Caspi. Chúng ta thường đánh giá thấp quy mô của các quốc gia Đông Nam Á chỉ vì vị trí của chúng nằm gần đường xích đạo trên bản đồ.
Tại sao chúng ta không dùng một bản đồ khác "đúng" hơn?
Thực ra là có. Có rất nhiều. Nhưng không cái nào hoàn hảo cả.
Phép chiếu Gall-Peters là một nỗ lực để sửa sai cho Mercator bằng cách giữ đúng tỷ lệ diện tích. Kết quả là gì? Các lục địa trông như bị ai đó cầm hai đầu kéo giãn ra theo chiều dọc. Trông nó rất lạ mắt và khiến nhiều người cảm thấy không quen. Các tổ chức như UNESCO hay các trường học ở Boston (Mỹ) đã bắt đầu chuyển sang dùng loại bản đồ này để tạo ra cái nhìn công bằng hơn về thế giới.
Tuy nhiên, nó lại làm biến dạng hình dạng của các quốc gia. Bạn được cái này thì mất cái kia. Đời là thế.
Một lựa chọn khác "dễ nhìn" hơn là Robinson. Phép chiếu này không cố gắng chính xác tuyệt đối về diện tích hay hình dạng mà tìm cách dung hòa cả hai. Nó khiến thế giới trông "đúng" hơn với mắt người dù về mặt toán học, nó sai ở mọi điểm. National Geographic đã sử dụng bản đồ Robinson trong nhiều thập kỷ trước khi chuyển sang phép chiếu Winkel Tripel vào năm 1998.
Bản đồ thế giới trong thời đại kỹ thuật số và sự trỗi dậy của Google Maps
Hầu hết chúng ta bây giờ xem bản đồ thế giới qua màn hình điện thoại. Google Maps, Apple Maps hay các ứng dụng định vị đều sử dụng một biến thể của Mercator gọi là Web Mercator. Tại sao họ lại chọn cái phép chiếu "sai sai" này?
Đơn giản thôi: vì nó giữ cho các góc của đường phố luôn vuông vức.
👉 See also: Why T. Pepin’s Hospitality Centre Still Dominates the Tampa Event Scene
Nếu bạn đang lái xe ở một ngã tư tại Hà Nội hay New York, bạn muốn cái ngã tư đó trên bản đồ phải giống hệt ngoài đời. Web Mercator làm rất tốt việc này ở quy mô địa phương. Nhưng khi bạn thu nhỏ lại để nhìn toàn cầu, sự sai lệch về diện tích lại xuất hiện. Google đã cố gắng khắc phục điều này bằng cách chuyển sang chế độ "3D Globe" khi bạn thu nhỏ hết cỡ trên máy tính, biến bản đồ phẳng thành một quả địa cầu xoay tròn. Đó là cách duy nhất để hiển thị Trái Đất một cách trung thực nhất.
Bản đồ không chỉ là địa lý, nó còn là chính trị
Bạn có biết rằng bản đồ ở mỗi nước lại được vẽ khác nhau không?
Ở Việt Nam, bản đồ thế giới luôn phải thể hiện rõ chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Ở Trung Quốc, họ vẽ "đường chín đoạn" mà phần lớn thế giới không công nhận. Ở Ấn Độ, việc in ấn bản đồ không thể hiện đúng biên giới theo quan điểm của chính phủ có thể dẫn đến rắc rối pháp lý nghiêm trọng.
Thậm chí, cái gọi là "trung tâm của thế giới" cũng thay đổi tùy theo nơi bạn đứng.
- Bản đồ ở Mỹ thường đặt châu Mỹ ở giữa, cắt đôi Thái Bình Dương hoặc Đại Tây Dương.
- Bản đồ ở Nhật Bản hay Úc lại đặt khu vực Thái Bình Dương làm trung tâm.
- Chúng ta ở Việt Nam thường quen với bản đồ đặt châu Á và châu Âu ở giữa.
Không có cái nào là "chuẩn" cả. Tất cả chỉ là góc nhìn.
Những sự thật về diện tích có thể làm bạn ngã ngửa
Để hiểu rõ sự "lừa dối" của bản đồ phẳng, hãy thử làm vài phép so sánh thực tế dựa trên số liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và dữ liệu địa lý chính thức:
Châu Phi là một gã khổng lồ thực sự. Bạn có thể nhét cả Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và hầu hết các nước châu Âu vào bên trong diện tích của châu Phi mà vẫn còn chỗ trống. Thật sự!
✨ Don't miss: Human DNA Found in Hot Dogs: What Really Happened and Why You Shouldn’t Panic
Nga không to đến thế. Đừng hiểu lầm, Nga vẫn là quốc gia lớn nhất thế giới. Nhưng trên bản đồ Mercator, nó trông to hơn cả châu Phi. Thực tế, Nga (17 triệu km vuông) chỉ lớn hơn khoảng một nửa so với châu Phi.
Úc rộng lớn hơn bạn tưởng. Nếu bạn đặt Úc lên trên bản đồ châu Âu, nó sẽ trải dài từ London đến tận Istanbul.
Bản đồ phương hướng vs. Bản đồ thực tế. Nếu bạn bay từ Tokyo đến Los Angeles, trên bản đồ phẳng bạn sẽ thấy máy bay bay theo một đường cong vòng lên phía Bắc (gần Alaska). Bạn có thể nghĩ: "Sao bay xa thế?". Nhưng trên quả địa cầu, đó mới chính là đường thẳng ngắn nhất.
Làm sao để "đọc" bản đồ thế giới như một chuyên gia?
Đừng bao giờ tin hoàn toàn vào một tờ giấy phẳng. Thế giới này vốn dĩ cong.
Nếu bạn thực sự muốn dạy con cái về địa lý hoặc đơn giản là muốn mở mang tầm mắt, hãy sắm một quả địa cầu. Đó là công cụ duy nhất không nói dối. Hoặc, hãy truy cập vào trang web The True Size Of. Ở đó, bạn có thể gõ tên một quốc gia và kéo nó đi khắp bản đồ để thấy diện tích của nó thực sự thay đổi như thế nào khi so với các nước khác. Cực kỳ gây nghiện đấy.
Hiểu về sự biến dạng của bản đồ thế giới không chỉ giúp bạn giỏi địa lý hơn. Nó giúp bạn nhận ra rằng kiến thức chúng ta tiếp nhận từ bé đôi khi chỉ là một góc nhìn thuận tiện cho một mục đích nào đó (như đi biển chẳng hạn). Nó rèn luyện tư duy phản biện.
Thế giới này rộng lớn, đa dạng và không bao giờ có thể bị gói gọn một cách hoàn hảo trong một hình chữ nhật.
Hành động tiếp theo cho bạn:
Hãy thử mở Google Maps trên trình duyệt máy tính, thu nhỏ hết cỡ cho đến khi nó biến thành quả địa cầu. Sau đó, hãy so sánh kích thước của Greenland và châu Phi. Bạn sẽ thấy sự khác biệt kinh ngạc so với những gì bạn từng thấy trong sách giáo khoa cũ. Tiếp theo, hãy tra cứu diện tích thực của quốc gia bạn quan tâm và so sánh với một quốc gia ở gần cực Bắc (như Canada hay Thụy Điển) để thấy rõ hơn về sự bóp méo không gian này.