بنیاد شهید و امور ایثارگران برای خیلیها فقط یک اسم پشت فیشهای حقوقی یا تابلوهای بالای در ساختمانهای اداری خیابان طالقانی است. اما واقعیت؟ خیلی پیچیدهتر از این حرفهاست. راستش را بخواهید، وقتی درباره این نهاد حرف میزنیم، داریم درباره معیشت و کرامت بیش از ۳ میلیون نفر صحبت میکنیم. از خانوادههای شهدای جنگ ایران و عراق گرفته تا مدافعان حرم و جانبازانی که هنوز ریههایشان با تاولهای شیمیایی میجنگد. این یک سازمان معمولی نیست. یک جورهایی دولت کوچک است.
خیلیها فکر میکنند همه چیز در سهمیهها خلاصه میشود. اشتباه محض است.
بنیاد شهید و امور ایثارگران واقعاً چه کاره است؟
بنیاد شهید و امور ایثارگران در سال ۱۳۵۸ به فرمان امام خمینی (ره) تاسیس شد. هدف؟ رسیدگی به وضعیت معیشتی، فرهنگی و آموزشی خانوادههایی که هزینهی سنگینی برای امنیت کشور دادهاند. اما در سال ۱۳۸۳ یک اتفاق مهم افتاد. سه نهاد یعنی «بنیاد شهید»، «بنیاد جانبازان» و «ستاد آزادگان» با هم ادغام شدند. این ادغام، بنیاد را به یکی از غولآساترین نهادهای خدماتی در ایران تبدیل کرد.
ببینید، مدیریت کردن چنین مجموعهای شبیه راه رفتن روی لبه تیغ است. از یک طرف با مطالبات برحق ایثارگران روبرو هستید و از طرف دیگر با محدودیتهای بودجهای دولت که گاهی واقعاً خفهکننده میشود. اساسنامه این نهاد میگوید که باید «ترویج فرهنگ ایثار و شهادت» را در اولویت قرار دهد، اما وقتی فرزند یک جانباز ۷۰ درصد بیکار است یا هزینه درمان سرطان همسر شهید تامین نمیشود، شعار دادن سختترین کار دنیاست.
🔗 Read more: The 1988 Election: When Was the Last Time California Was Red and Why It Changed
خدمات درمانی: پاشنه آشیل یا نقطه قوت؟
بیمه دی و قراردادهای درمانی بنیاد همیشه بحثبرانگیز بودهاند. صادقانه بگویم، در سالهای اخیر، بدهیهای سنگین بنیاد به بیمارستانها باعث شد خیلی از مراکز درمانی از پذیرش دفترچههای ایثارگران خودداری کنند. این یعنی جانبازی که برای نفس کشیدن به دستگاه نیاز دارد، باید پشت درِ بیمارستان معطل بماند. فاجعه است.
البته در دورههای اخیر، مثل زمان ریاست قاضیزاده هاشمی یا مسئولان فعلی، تلاش شد با واگذاری برخی داراییهای اقتصادی بنیاد (مثل بانک دی یا هلدینگ کوثر) این بدهیها تسویه شود. اما تورم در حوزه سلامت سریعتر از بودجههای دولتی میدود. شما با واقعیتی روبرو هستید که در آن قیمت یک کیسه کلکتومی یا اسپری تنفسی خارجی در عرض یک ماه دو برابر میشود، در حالی که بودجه سالانه بنیاد شهید و امور ایثارگران در مجلس با چکشکاریهای طولانی و اعداد ثابت بسته شده است.
اقتصاد زیرمجموعه بنیاد؛ شفافیت یا ابهام؟
سازمان اقتصادی کوثر. این نامی است که احتمالاً شنیدهاید. از تولید جوجه یکروزه و روغن موتور گرفته تا استخراج معادن و سدسازی. منطق وجود این هلدینگها این بود که سود حاصل از آنها خرج خدمات به ایثارگران شود. اما آیا واقعاً این اتفاق میافتد؟
منتقدان میگویند این بخشهای اقتصادی گاهی به جای اینکه بالِ پرواز باشند، به وزنه پای بنیاد تبدیل شدهاند. فسادهای مالی که در سالهای گذشته در بانک دی یا برخی شرکتهای تابعه فاش شد، اعتماد عمومی جامعه هدف را خدشهدار کرد. بنیاد شهید و امور ایثارگران حالا در دوراهی سختی قرار دارد: یا باید کاملاً از بنگاهداری دست بکشد و بودجهاش را مستقیم از دولت بگیرد، یا اینکه با شفافیت کامل (مثل انتشار لیست حقوق مدیران و سود و زیان شرکتها در سامانه کدال) ثابت کند که اموال متعلق به شهدا در جای درست خرج میشود.
سهمیههای دانشگاهی: آن روی سکه
بحث سهمیهها همیشه داغ است. دانشآموزانی که فکر میکنند صندلیشان توسط فرزندان ایثارگران غصب شده و در مقابل، خانوادههایی که میگویند فرزند ما بدون سایه پدر بزرگ شده و این کمترین حق اوست. اما بیایید به آمار نگاه کنیم. بخش بزرگی از ظرفیت سهمیهها در رشتههای تاپ هرگز پر نمیشود چون داوطلب ایثارگر باید حداقل ۷۰ تا ۸۰ درصد نمره آخرین فرد قبولی را کسب کند.
حقیقت این است که سیستم آموزشی ما در تبیین این موضوع برای افکار عمومی شکست خورده است. بنیاد شهید و امور ایثارگران نتوانسته توضیح دهد که این سهمیه یک «امتیاز مفت» نیست، بلکه یک «جبران نسبی» برای نابرابریهای ساختاری در زندگی این افراد است.
چالش مسکن و خودرو؛ وعدههایی که خاک میخورند
تقریباً هر سال خبری منتشر میشود با این عنوان: «واگذاری خودرو به جانبازان بالای ۵۰ درصد آغاز شد». اما وقتی وارد جزئیات میشوید، میبینید که حوالهها صادر شده ولی خودروساز میگوید قطعه نداریم یا قیمت باید بهروز شود. در حوزه مسکن هم وضعیت مشابه است. وامهای مسکن ایثارگران با اینکه نرخ سود پایینی دارند، اما مبلغشان در شهرهایی مثل تهران حتی پول پیشِ یک آپارتمان ۵۰ متری هم نمیشود.
بنیاد شهید و امور ایثارگران برای حل این بحران، سراغ زمینهای دولتی رفته است. طرحهای مسکن ملی در برخی استانها پیشرفت خوبی داشته، اما در کلانشهرها، جانبازان هنوز درگیر اجارهنشینی هستند. این دقیقاً همان جایی است که شکاف بین «قانون روی کاغذ» و «سفره مردم» خودش را نشان میدهد.
جایگاه اجتماعی و نگاه مردم
یک نکتهای هست که کمتر کسی جرات میکند دربارهاش حرف بزند: فرسایش سرمایه اجتماعی. وقتی تصویر عمومی از یک ایثارگر، فردی است که «همه چیز برای اوست»، ناخودآگاه گارد دفاعی در جامعه ایجاد میشود. بنیاد در دهههای گذشته بیشتر روی جنبههای مادی متمرکز بوده و از تبیین ارزشهای معنوی به زبان نسل زد و نسل آلفا بازمانده است.
شهید فقط یک عکس روی دیوار نیست. جانباز فقط یک بیمار روی تخت نیست. اینها آدمهایی بودند که در حساسترین لحظات تاریخ این مرز و بوم، انتخاب کردند که نباشند تا ما باشیم. اگر بنیاد شهید و امور ایثارگران نتواند این روایت را درست منتقل کند، تمام بودجههای میلیاردیاش هم نمیتواند جلوی فراموشی یا بدبینی را بگیرد.
نگاهی به آینده؛ بنیاد به کدام سو میرود؟
هوشمندسازی خدمات شاید تنها راه نجات باشد. سیستم «سجایا» که برای خدمات الکترونیک راه افتاده، قدم خوبی است اما هنوز تا حذف کامل مراجعات حضوری و امضاهای طلایی فاصله دارد. جانبازی که در یک روستای دورافتاده در سیستان و بلوچستان زندگی میکند، نباید برای یک تاییدیه پزشکی راهی تهران شود.
👉 See also: St. Paul Pioneer Press Obits: What Most People Get Wrong
همچنین، پیر شدن جامعه ایثارگری یک بحران جدی است. اکثر والدین شهدا اکنون در سنین بالای ۸۰ سال هستند و نیاز به مراقبتهای ویژه در منزل (Home Care) دارند. بنیاد باید به سرعت از یک نهاد اداری به یک نهاد «خدمات اجتماعی پویا» تبدیل شود. مراکز توانبخشی و خانههای سالمندان اختصاصی برای ایثارگران، نیازهای حیاتی سالهای پیش رو هستند که نباید پشت گوش انداخته شوند.
اقدامات عملی برای ایثارگران و خانوادههای محترم:
۱. تکمیل پرونده سلامت: حتماً از طریق سامانه ایثار یا مراجعه به معاونت بهداشت و درمان منطقه خود، پرونده الکترونیک سلامت را بهروزرسانی کنید تا در دریافت داروهای خاص دچار مشکل نشوید.
۲. پیگیری تسهیلات مسکن: با توجه به تغییرات سالانه نرخ وام، اگر در نوبت دریافت زمین یا مسکن ملی هستید، هر فصل وضعیت اولویت خود را از واحد مسکن بنیاد پیگیری کنید؛ بسیاری از ظرفیتها به دلیل عدم پیگیری به نفرات بعدی واگذار میشود.
۳. استفاده از خدمات مشاوره: بنیاد مراکز مشاوره رایگان (طرح شاهد) را در اکثر استانها دارد که برخلاف تصور عموم، فقط تخصصی نیستند و در زمینههای تحصیلی و خانوادگی هم خدمات باکیفیتی ارائه میدهند.
۴. شفافسازی معیشتی: در صورت بروز مشکل در واریزیها یا کمکمعیشت، به جای تماسهای تلفنی بیحاصل، از طریق «سامانه دیدهبان» شکایت خود را ثبت کنید؛ این سامانه نظارت مستقیمتری بر عملکرد شعب استانی دارد.
بنیاد شهید و امور ایثارگران با تمام نقدها، تنها پناهگاه قانونی کسانی است که جوانی و سلامتیشان را در جبههها جا گذاشتند. اصلاح این ساختار نه فقط یک وظیفه اداری، که یک بدهی ملی است.